جامعهشناختی چهارشنبهسوری: از آیین کهن تا کجفرهنگی مدرن
ویرا- وحیده موسوی: جامعه شناسچهارشنبهسوری یکی از جشنهای کهن ایرانی است که در گذشته با هدف گذار از سال کهنه به سال نو، برپایی آتش و برگزاری آیینهای شاد همراه...
اما در دهههای اخیر، این سنت زیبا دچار تغییرات اساسی شده و بهجای آنکه بهعنوان یک آیین ملی و شادیآفرین شناخته شود، به یک معضل اجتماعی همراه با آسیبهای جسمی، روانی، و حتی اقتصادی تبدیل شده است. جایگزینی آتشبازی سنتی با ترقهبازیهای خطرناک و رفتارهای پرخطر، مصداقی از “کجفرهنگی” است که باعث فراموشی ارزشهای اصیل چهارشنبهسوری شده است.
۱_چهارشنبهسوری از منظر جامعهشناسی فرهنگ
از دیدگاه جامعهشناسی فرهنگ، آیینها و سنتهای یک جامعه نمادهایی از ارزشها و باورهای آن هستند. چهارشنبهسوری نیز در فرهنگ ایرانی همواره نماد شادی، پاکسازی روحی و آمادهشدن برای سال نو بوده است.
عناصر فرهنگی چهارشنبهسوری سنتی:
الف) آتش بهعنوان نماد پاکی و روشنی: در سنت ایرانی، آتش نماد روشنایی و تطهیر بوده و پریدن از روی آن با جملهی «زردی من از تو، سرخی تو از من» به مفهوم دور کردن بیماری و ناراحتیهای سال کهنه و کسب انرژی مثبت برای سال جدید انجام میشده است.
ب) برگزاری آیینهای خانوادگی و اجتماعی: چهارشنبهسوری در گذشته بیشتر جنبه خانوادگی و محلی داشت و مردم با گردهمایی، شعرخوانی، قاشقزنی، فالگوشی، و روشنکردن آتش، این شب را در کنار یکدیگر جشن میگرفتند.
ج) شادی جمعی بهجای هیجانزدگی افراطی: این جشن نوعی شادی اجتماعی و هماهنگ بود که بر پایه همبستگی اجتماعی شکل میگرفت.
اما در دوران معاصر، این آیین دچار تغییراتی شده که در چارچوب “کجفرهنگی” قرار میگیرد.
کجفرهنگی در چهارشنبهسوری امروز:
کجفرهنگی (Cultural Deviation) زمانی رخ میدهد که عناصر فرهنگی به شکلی تغییر کنند که از مسیر اصیل خود خارج شده و پیامدهای منفی به همراه داشته باشند. در حال حاضر، بسیاری از جنبههای چهارشنبهسوری از مفهوم اصلی خود فاصله گرفتهاند:
الف) جایگزینی آتشبازی سنتی با ترقهبازی و انفجار مواد محترقه:
آتش که نماد روشنی و زندگی بود، بهتدریج جای خود را به مواد منفجرهای داده که نهتنها خطر جانی دارند، بلکه باعث آلودگی صوتی و تخریب اموال عمومی نیز میشوند.
ب) افزایش آسیبهای جسمی و اجتماعی:
آمار بالای سوختگی، قطع عضو، و حتی مرگومیر ناشی از استفاده از مواد منفجره نشان میدهد که این رفتارها دیگر در چارچوب “شادی جمعی” نمیگنجند، بلکه به “هیجانزدگی پرخطر” تبدیل شدهاند.
ج) تضعیف هویت فرهنگی و گسست نسلی:
نسل جدید به دلیل تغییر در شکل برگزاری این مراسم، درکی از چهارشنبهسوری اصیل ندارد و بیشتر به هیجانات لحظهای آن توجه میکند تا مفاهیم فرهنگی و اجتماعی آن.
۲_چهارشنبهسوری و جامعهشناسی شادی
از دیدگاه جامعهشناسی شادی، جشنها و آیینها میتوانند به دو شکل بروز کنند: شادی سالم و پایدار یا شادی مخرب و ناپایدار.
الف) شادی پایدار (Eudaimonic Happiness)
در چهارشنبهسوری سنتی، شادی از طریق همبستگی اجتماعی، تعاملات خانوادگی، و اجرای آیینهای نمادین ایجاد میشد. این نوع شادی، پایدار بوده و به تقویت سرمایه اجتماعی کمک میکرد.
ب) شادی ناپایدار و آسیبزا (Hedonic Happiness)
در چهارشنبهسوری مدرن، شادی بیشتر به شکل “هیجانهای لحظهای” و “رفتارهای پرخطر” مشاهده میشود. این نوع شادی، گرچه ممکن است لحظاتی احساس هیجان ایجاد کند، اما پیامدهای آن (آسیبهای جسمی، استرس و ترس، و تخریب اموال عمومی) باعث میشود که نهتنها دوام نداشته باشد، بلکه به اضطراب و نگرانی اجتماعی نیز دامن بزند.
طبق نظریات مکتب فرانکفورت”، جوامعی که در تأمین شادی سالم ناتوان باشند، بهسمت رفتارهای پرخطر و ناپایدار سوق پیدا میکنند. در ایران نیز به دلیل محدودیتهای دیگر جشنها و مراسمهای عمومی، چهارشنبهسوری به یکی از معدود فرصتهای “بروز هیجان” تبدیل شده است، اما چون این شادی بهدرستی هدایت نمیشود، به شکل “هیجان منفی” ظهور پیدا کرده است.
۳_راهکارهای اصلاح فرهنگی چهارشنبهسوری
با توجه به آسیبهایی که در نتیجه تغییر ماهیت چهارشنبهسوری ایجاد شده، لازم است که این سنت از طریق اقدامات فرهنگی و اجتماعی به مسیر اصلی خود بازگردد. برخی از این راهکارها عبارتاند از:
الف) احیای آیینهای سنتی چهارشنبهسوری
ترویج سنتهای اصیل مانند روشنکردن آتش در محیطهای کنترلشده، شعرخوانی، قاشقزنی، و اجرای نمایشهای آیینی بهجای ترقهبازی میتواند به حفظ هویت فرهنگی کمک کند.
ب) فرهنگسازی از طریق رسانهها و مدارس
ساخت مستندها، برنامههای تلویزیونی، و محتوای آموزشی در مدارس میتواند آگاهی مردم را نسبت به خطرات رفتارهای پرخطر افزایش داده و جایگزینهای سالم را معرفی کند.
ج) ایجاد فضاهای عمومی برای برگزاری جشنهای کنترلشده
بسیاری از کشورها جشنهای آتشبازی را در محیطهای مشخص و تحت نظارت شهرداریها برگزار میکنند. اگر در ایران نیز چنین برنامههایی بهصورت رسمی اجرا شود، میتوان از آسیبهای ناشی از رفتارهای خودجوش و پرخطر کاست.
پ) ممنوعیت و نظارت بر فروش مواد محترقه خطرناک
کنترل و نظارت دقیقتر بر عرضه و فروش مواد منفجره میتواند تأثیر چشمگیری در کاهش آسیبهای جسمی داشته باشد.
چهارشنبهسوری بهعنوان یک آیین کهن ایرانی، در گذشته فرصتی برای شادی سالم و همبستگی اجتماعی بود، اما در دوران معاصر دچار دگرگونی و کجفرهنگی شده است. جایگزینی سنتهای آرام و نمادین با رفتارهای هیجانی و پرخطر، آسیبهای جدی اجتماعی، جسمی، و روانی به همراه داشته است. بررسی این موضوع از منظر جامعهشناسی فرهنگ و جامعهشناسی شادی نشان میدهد که لازم است با اقدامات فرهنگی، رسانهای، و مدیریتی، چهارشنبهسوری را از یک “جشن پرخطر” به یک “مراسم شاد و ایمن” تبدیل کرد. تنها از این طریق میتوان این سنت را بهگونهای احیا کرد که هم با روح فرهنگ ایرانی سازگار باشد و هم شادی سالم و پایداری را برای جامعه به ارمغان بیاورد.
ویدیو/میتوانم رئیس جمهور ایران شوم
